مدیریت بوی زخم

پس زمینه

بوی زخم که با نام ملودور هم شناخته می شود، عموما در نتیجه ی مردن بافت (نکروز) یا عفونت زخم به دلیل فعالیت باکتری های عفونت زا است. بوی زخم به خودی خود برای بیمار مضر نیست، اما نشانگر وجود مشکلی در زخم بوده و می تواند اثرات ناخوشایند روانی برای بیمار و اطرافیان وی داشته باشد، بنابراین توجه به آن و اقدامات لازم برای مدیریت بو ضروری است.  حال این بو می تواند از زخم بستر ، بیماری های عروقی و یا تومور ها نشأت بگیرد . در صورتی که بوی بد زخم بسیار زننده باشد ، باعث منزوی شدن فیزیکی و اجتماعی بیمار شده و تصوری که فرد از بدن خود داشته و ارزشی که برای خود قائل است را کاهش دهد ؛ این اتفاقات می تواند به چالشی بزرگ برای مراقبان بیمار تبدیل شود .

پاتوفیزیولوژی

بوی بد زخم ناشی از محصولات جانبی فعالیت های متابولیکی موجودات بی هوازی و گِرَم منفی است . میزان تولید بوی عفونت های عمیق تر (به عنوان مثال سلولیت ها و عفونت های نکروزان) کم بوده و قابل توجه نیست .

دلایل بوی زخم : در چه مواقعی زخم بو می دهد؟

بوی نامطبوع از زخم اگر چه بسیار آزاردهنده است، اما از نشانه هایی است که به شما می گوید باید مراقبت بیشتر و صحیح تری از زخم داشته باشید. در صورتی که درصدد رفع بوی زخم به صورت ریشه ای بر نیایید و تنها آن را پنهان کنید، بو می تواند از مقادیر خفیف و متوسط، به مقادیر شدید برسد که هم مهار آن سخت تر خواهد بود و هم از آن مهم تر، زخم شرایط بدتری خواهد داشت. به طور کلی دلایل بروز بوی زخم عبارتند از:

بوی زخم به دلیل نکروز

تجزیه ی بافت و از بین رفتن سلول های اندام، که نکروز نیز نامیده می شود، شایع ترین دلیل برای بوی نامطبوع از زخم است. نکروز به دلیل نرسیدن خون به قسمتی از اندام به وجود می آید که دلایل زیادی برای آن وجود دارد. بسیاری از مواقع حتی در صورت کم بودن نکروز هم شاهد بو از زخم هستیم. هرچه زودتر باید در صدد جلوگیری از مرگ بافت بیشتر در زخم شوید تا هم بو کنترل شود و هم آسیب بافت بیشتر انجام نشود.

اقدام موثر در مورد درمان نکروز، دبریدمان زخم است. دبریدمان روشی است که در آن پزشک با حذف کردن بافت های مرده، از سرایت آلودگی به سایر نقاط جلوگیری کرده و شرایط را برای ترمیم و درمان قسمت آسیب دیده هم فراهم می کند. در بسیاری از مواقع تا زمانی که بافت نکروز شده برداشته نشود، نه تنها زخم التیام پیدا نمی کند، بلکه به وخامت بیشتری هم میرسد.

دبریدمان به روش های متفاوتی انجام می شود، مثل روش جراحی یا روش های غیرتهاجمی مانند استفاده از پانسمان های دبریدمان کننده.

عفونت زخم :

یک دلیل دیگر برای بوی نا مطبوع از زخم، فعالیت میکروارگانیسم ها در سطح زخم و اشغال کردن بافت بدن، با تولید گاز هایی که حاوی بوی نامطبوع هستند است. بوی بد در واقع یک نشانه ی بارز از بروز عفونت در زخم است که باید به آن توجه شود. عفونت زخم همچنین با ترشحات همراه است که می تواند آزاردهنده بوده و با برخورد با پانسمان یا لباس و رختخواب بیمار، ایجاد بوی بیشتر کند.

اولین اقدام شما برای مدیریت بوی زخم که به دلیل عفونت به وجود آمده، درمان عفونت است. درمان عفونت زخم به نوع زخم شما، محل زخم، منشاء به وجود آورنده، شرایط فرد و نظر پزشک متخصص زخم بستگی دارد. بنابراین، اگر زخم دچار عفونت شده حتما به متخصصان مراجعه کنید و از مصرف خودسرانه ی آنتی بیوتیک ها خودداری کنید.

بخصوص در مورد زخم های مزمن که دچار عفونت شده اند، مانند زخم بستر و زخم پای دیابتی، حتما مداخله ی متخصص زخم ضروری است.

مدیریت بوی زخم

درمان علت اصلی زخم در اغلب بیمارانی که مبتلا به بیماری های پیشرفته هستند ، محدود است ؛ در حالی که باید بدین موضوع توجه شود . فرقی نمی کند بیمار در چه شرایطی قرار داشته باشد ، تلاش برای رفع بوی زخم امری مهم است ؛ حال چه درمان بوی بد زخم باشد ، چه پنهان کردن آن .

• مشخص کردن دلیل بوی بد زخم
• برداشتن بستر آلودگی و بوی بد زخم (به عنوان مثال دبریدرمان بافت مرده یا نکروز )
• کنترل کردن عفونت . برای این کار چندین راه وجود دارد ، و در تمامی این راه ها هدف ، جلوگیری از رشد و نمو باکتری های بی هوازی است :

1. مترونیدازول موضعی که به صورت ژل در بازار قابل خریداری است . مترونیدازول به عنوان یک داروی ضد التهاب و همچنین ضد عفونی کننده در برابر باکتری های بی هوازی عمل کرده و بدین ترتیب بوی بد زخم را کاهش می دهد . ژل مترونیدازول یک یا دو بار در روز به مدت 2 هفته (در صورت نیازِ مجدد ، این دوره قابل تکرار است ) ، مستقیما بر روی زخم مالیده می شود ؛ مطالعات نشان داده است که پس از گذشت 2 تا 3 روز بوی بد زخم کاهش پیدا می کند .
   در یکی از مطالعات ، 63% از بیمارانی که دوره ی استفاده از ژل مترونیدازول را گذرانده بودند ، شاهد از بین رفتن بوی بد زخم خود شدند .
   هزینه ی استفاده از این ژل ، اگر به شکل ترکیبی باشید چند دلار هزینه داشته و در صورتی که به شکل بسته های 45 گرمی تجاری خریداری شود می تواند 90 تا 150 دلار هزینه در پی داشته باشد .
   علاوه بر ژل مترونیدازول می تواند از قرص های آن نیز استفاده کرد ، بدین منظور باید قرص شکسته و پودر شده و سپس بر روی زخم پاشیده شود .
   استفاده ار پانسمان های آغشته شده به محلول نمکی نرمال و مترونیدازول وریدی نیز به عنوان یک کنترل کننده ی مفید بوی بد زخم گزارش شده است .
2. در صورتی که تشخیص داده شود بوی بد زخم بیمار ، ناشی از بافت های عفونت کرده ی عمیق است ، می توان از مترونیدازول سیستمیک استفاده کرد . در کنار استفاده از مترونیدازول موضعی و یا به جای استفاده از نوع موضعی آن ، می توان از 500 میلی گرم مترونیدازول سیستمیک به صورت تزریقی (IV) و یا خوراکی ، 3 یا 4 بار در روز استفاده کرد . عوارض جانبی احتمالی سیستمیک شامل حالت تهوع و اسهال است .
3. ثابت شده است که سولفادیازین نقره ای موضعی (قیمت : 4 – 20 دلار) ، در کنترل بوی زخم های سطحی مفید است . در چندین مطالعه ، پاسنمان های حاوی نقره نسبت به پانسمان های غیر نقره ، در کاهش بوی بد زخم به طور موثر تری عمل کرده اند .
4. کادکسومر آیودین (Cadexomer Iodine) ، یک ماده ی ضد میکروبی است که به صورت آهسته یُد را وارد زخم می کند ؛ نشان داده شده است که در صورت استفاده از کادکسومر آیودین تعداد باکتری ها و بوی بد زخم های وریدی کاهش پیدا می کند . این محصول ضد میکروبی به شکل های پماد ، پودر و باند آغشته به آن قابل خریداری است .
   علاوه بر کارایی ذکر شده ، کادکسومر آیودین قابلیت جذب ترشحات التهابی را داشته و در مواردی که نیاز به رفع بوی بد زخم و جذب ترشحات ، به صورت همزمان باشد ، استفاده از آن بسیار کارآمد است .
   از عوارض جانبی کادکسومر آیودین می توان به احساس سوزش در هنگام استفاده اشاره کرد .
5. اگر چه مطالعات در این مورد محدود است اما بر اساس گزارشات موجود ، استفاده از ماست یا باترمیلک برای 15 دقیقه ، بعد از تمیز کردن زخم ، می تواند بوی بد زخم را کنترل کند . تصور می شود که این دو با کاهش PH زخم ، تکثیر باکتری ها را مدیریت می کنند .
6. عسل می تواند به عنوان یک ماده ی ضد عفونی کننده عمل کند و تا امروز به طور فزاینده ای خاصیت ترمیمی عسل ، مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته است . شواهدی وجود دارد که نشان می دهد عسل ممکن است در کنترل بوی بد زخم و همچنین درد ناشی از آن ، موثر واقع شود .

• پنهان کردن بوی بد زخم :

1. استفاده از مواد معطر مانند : شمع های معطر ، اسپری های خوشبو کننده ی هوا ، روغن های معطر مانند روغن نعنای تند ، دانه های قهوه و جوشاندن شراب سیب ، همگی برای پنهان کردن بوی بد خم استفاده می شوند .
2. جذب کننده ها : ذغال می تواند مولکول های معطر را جذب کند ؛ یک سبد ذغال چوب (بریکت) را می توان با احتیاط در اتاق بیمار قرار داد . همچنین انواع پانسمان های ذغالی در بازار موجود هستند ، گرچه ممکن است کمی گران باشند ! پانسمان زغال ، بر روی پانسمان اولیه قرار گرفته و در صورتی که خشک باقی بماند می توان چندین بار از آن استفاده کرد .
3. گاهی اوقات از جوش شیرین در میان لایه های پانسمان می توان به عنوان جاذب بوی بد زخم بهره برد .
4. خاک گربه نیز مشابه با بریکت های زغال چوب عمل کرده و می توان از آن برای کاهش بوی محیط استفاده کرد .

حمایت و آموزش

ممکن است یک ناراحتی روحی و روانی همراه با بوی بد زخم برای بیمار به وجود بیاید : شرمندگی ، خجالت و انزوا . علاوه بر مراجعه به متخصصان مراقبت از زخم ، استفاده از خدمات پشتیبانی روان شناختی و روحی می تواند در کمک به بیماران و خانواده ی آن ها ، برای کنار آمدن با یک زخم مزمن همراه با بوی بد ، بسیار کمک کننده باشد .
تا جایی که امکان دارد باید به بیمار و مراقبان او ، آموزش های لازم در مورد زخم های مزمن و چگونگی کنترل بوی بد زخم داده شود . پزشک و پرستارانی که وظیفه ی مراقبت از بیمار را بر عهده دارند ، باید برای جلوگیری از هر گونه بروز ناراحتی ناشی از بوی بد زخم و به وجود آمدن فاصله بین بیمار و خانواده ی او ، آموزش های لازم را ببینند .

پانسمان زخم :

گاهی اوقات پیش می آید که با استفاده از برخی انواع پانسمان ها بر روی زخم، بو ایجاد می شود. پانسمان هایی مانند پانسمان هیدروکلوئید، خاصیت درمانی و ترمیمی برای زخم ها دارند که با تماس مواد تشکیل دهنده ی آن ها با اگزودای زخم، نوعی واکنش شیمیایی ایجاد می شود که بخشی از درمان است. در بسیاری از مواقع، بوی زخم به دلیل این فعل و انفعالات است. در این مورد معمولا با گذشت زمان، بهبود زخم و کم شدن اگزودا، بو نیز کمتر شده و برطرف می شود.

پانسمان زخم برای مدیریت بو

برخی از پانسمان های تخصصی (پانسمان نوین) مخصوص مدیریت بوی زخم تهیه شده اند. این پانسمان ها معمولا با داشتن زغال فعال، بوی زخم را به حداقل می رسانند. لایه ی ذغال فعال در پانسمان، باکتری ها و سموم موضعی زخم را جذب کرده و بوی آن را کاهش می دهند.

یکی از نمونه های پانسمان ضد بو، پانسمان ویلی اکتیو نقره است که با زغال فعال ترکیب شده است.

البته اگر بوی زخم به دلیل عفونت باشد، استفاده از پانسمان های تخصصی درمان زخم نیز خود به خود سبب کاهش بو خواهد شد.

بهداشت زخم و مدیریت بو

یکی دیگر از اقداماتی که باید برای کم کردن بوی زخم و کنترل آن انجام شود، رعایت بهداشت زخم است. این کار هم برای مدیریت بو مفید است و هم اقدامی ضروری برای جلوگیری از عفونت، یا در مواردی که عفونت وجود دارد برای درمان آن است. به منظور حفظ بهداشت زخم باید:

• بسته به نوع زخم و توصیه ی پزشک، هر چند وقت یکبار زخم را تمیز کنید
• تعویض پانسمان را به طور مرتب و با نظر متخصص زخم انجام دهید.
• اگر زخم دارای چرک است و پانسمان آلوده شده حتما آن را تعویض کنید.
• محیط استراحت بیمار، مانند ملحفه تخت خواب را نیز تمیز نگه دارید. بخصوص اگر زخم بیمار با ملحفه در تماس است، به محض رسیدن ترشح به آن باید تعویض شود.
• می توانید از محصولات پاک کننده ی زخم که باکتریوسیدال هستند استفاده کنید.

بوی زخم و تغذیه

بیشتر افراد نقش تغذیه را در فرآیند بهبودی و درمان زخم و همچنین عوارضی که تغذیه ی نامناسب در زمان نقاهت دارد را نمی دانند. داشتن یک رژیم غذایی مناسب در چنین شرایطی، هم می تواند به بهبود زخم کمک کند و هم عوارضی همچون بوی زخم را کاهش دهد. به این منظور لازم است تا :

ادویه جات را کم کنید

مصرف ادویه جات بخصوص نمک، فلفل و ادویه های قوی را به حداقل برسانید. این ادویه ها می توانند سرعت فعالیت باکتری ها را افزایش دهند که خود ممکن است سبب کندی بهبودی زخم و بوی بیشتر از زخم شود.

از غذاهای چرب دوری کنید

مصرف غذاها با چربی زیاد و روغن های غیرمفید، بهبودی زخم را کُند می کند. عدم استفاده از غذاهای چرب و غیرمفید، می تواند سبب بهبودی سریعتر زخم و از بین رفتن بوی آن شود.