پانسمان فوم چیست و برای کدام زخم مناسب است؟ راهنمای انتخاب فوم ساده، سیلیکونی و نقره‌دار

پانسمان فوم در بیشتر راهنماهای مراقبت از زخم، از جمله راهنمای پانل بین‌المللی زخم فشاری (NPIAP)، جزو گزینه‌های اصلی برای زخم‌های ترشح‌دار است. با این حال، انتخاب نادرست آن یکی از دلایل رایج طولانی شدن درمان است؛ فومی که روی زخم خشک گذاشته شود یا روی زخم پرترشح زود اشباع شود، کار درمان را عقب می‌اندازد. در این مطلب، واحد علمی پارساطب توضیح می‌دهد که فوم چطور کار می‌کند، کدام نوع آن برای کدام زخم مناسب است و چه زمانی باید سراغ پانسمان دیگری رفت.

پانسمان فوم چیست و چطور کار می‌کند؟

پانسمان فوم از پلی‌یورتان با ساختار سلول باز ساخته می‌شود. لایه‌ی داخلی آن ترشح را مثل اسفنج به درون خود می‌کشد و لایه‌ی بیرونی، که معمولاً یک فیلم نیمه‌تراوا است، مانع ورود آب و باکتری می‌شود ولی اجازه می‌دهد بخشی از رطوبت تبخیر شود. نتیجه، محیطی مرطوب ولی نه خیس است؛ همان شرایطی که سلول‌های ترمیم‌کننده برای حرکت و بستن زخم به آن نیاز دارند. این اصل، یعنی «ترمیم در محیط مرطوب»، پایه‌ی همه‌ی پانسمان‌های نوین است و در مطلب پانسمان نوین چیست به‌تفصیل توضیح داده شده است.

فوم سه ویژگی بالینی مهم دیگر هم دارد: به بستر زخم نمی‌چسبد و هنگام تعویض، بافت تازه را نمی‌کند؛ ضربه‌گیر است و فشار و اصطکاک را روی نقاط استخوانی کم می‌کند؛ و چند روز روی زخم باقی می‌ماند، بنابراین دفعات تعویض و دست‌کاری زخم کمتر می‌شود.

پانسمان فوم برای کدام زخم‌ها مناسب است؟

معیار اصلی انتخاب فوم، میزان ترشح زخم است. فوم در زخم‌های با ترشح کم تا متوسط بیشترین کارایی را دارد. موارد رایج استفاده عبارت‌اند از:

• زخم بستر مرحله ۲ و ۳ و همچنین پیشگیری از زخم بستر روی ساکروم و پاشنه در بیماران پرخطر؛ راهنمای NPIAP استفاده از فوم سیلیکونی چندلایه را برای پیشگیری در این نواحی توصیه می‌کند.
• زخم پای دیابتی تمیز با ترشح متوسط، به شرط آنکه کاهش فشار (آفلودینگ) و کنترل عفونت هم انجام شود.
• زخم وریدی ساق پا زیر جوراب یا باند فشاری.
• زخم‌های جراحی ترشح‌دار، محل خروج درن و زخم‌های باز بعد از عمل.
• زخم‌های حفره‌دار کم‌عمق، همراه با یک پرکننده مثل آلژینات در عمق زخم.

چه زمانی فوم انتخاب درستی نیست؟

• زخم خشک یا دارای دلمه‌ی سیاه (نکروز خشک): فوم رطوبت را می‌گیرد و زخم خشک‌تر می‌شود. در این حالت هیدروژل یا ژل دبرید برای نرم کردن بافت مرده مناسب‌تر است.
• زخم بسیار پرترشح: فوم ظرف چند ساعت اشباع می‌شود و ترشح روی پوست اطراف نشت می‌کند. برای این زخم‌ها، آلژینات یا پانسمان فوق‌جاذب زیر فوم یا به جای آن لازم است.
• زخم عفونی که درمان نشده است: پانسمان، حتی نوع نقره‌دار، جایگزین درمان عفونت نیست. زخم عفونی باید توسط پزشک ارزیابی شود.
• سوختگی درجه ۳ و زخم‌های عمیق با درگیری تاندون یا استخوان: انتخاب پانسمان در این موارد باید در مرکز درمانی انجام شود.

انواع پانسمان فوم و تفاوت آن‌ها

همه‌ی فوم‌ها یک کار اصلی انجام می‌دهند، اما تفاوت در لایه‌ی تماس با پوست، حاشیه و افزودنی‌ها، کاربرد هر کدام را جدا می‌کند.

فوم ساده (بدون حاشیه)

فوم بدون چسب را می‌توان به اندازه‌ی دلخواه برید و زیر باند، جوراب فشاری یا گن استفاده کرد. چون حاشیه‌ی چسبی ندارد، برای پوست حساس هم مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما برای ثابت ماندن به یک چسب ضدحساسیت یا باند نیاز دارد. نمونه‌ی آن پانسمان فوم بیاتین کلوپلاست و پانسمان فوم ساده روزین است.

فوم سیلیکونی

لایه‌ی تماس سیلیکونی به پوست سالم می‌چسبد ولی به زخم نه، و هنگام برداشتن، لایه‌ی سطحی پوست را جدا نمی‌کند. این ویژگی برای پوست نازک سالمندان، بیماران مصرف‌کننده‌ی کورتون و ناحیه‌ی ساکروم اهمیت زیادی دارد. فوم‌های سیلیکونی را می‌توان یک یا دو بار برای بررسی زخم کنار زد و دوباره چسباند.

فوم نقره‌دار

یون نقره در لایه‌ی فوم، بار میکروبی سطح زخم را کم می‌کند. این نوع برای زخم‌هایی مناسب است که علائم عفونت سطحی یا خطر بالای عفونت دارند. طبق اجماع بین‌المللی درباره‌ی پانسمان‌های نقره، استفاده از آن معمولاً دو هفته است و بعد از آن باید زخم دوباره ارزیابی شود. مقایسه‌ی نقره با سایر گزینه‌های ضدمیکروبی را در مطلب پانسمان آنتی‌باکتریال: نقره، عسل، PHMB یا DACC آورده‌ایم. اطلاعات بیشتر درباره‌ی خود نقره در مطلب پانسمان نقره چیست آمده است.

فوم بوردر (با حاشیه‌ی چسبی)

فوم‌های بوردر یک قاب چسبی دور بالشتک جاذب دارند و بدون پانسمان ثانویه ثابت می‌مانند. حاشیه می‌تواند سیلیکونی (ملایم) یا آکریلیک (محکم‌تر) باشد. تفاوت این دو و موارد کاربرد هر کدام را در مطلب پانسمان بوردر چیست بررسی کرده‌ایم.

روش استفاده از پانسمان فوم

1. دست‌ها را بشویید و دستکش تمیز بپوشید.
2. زخم را با سرم شستشو یا محلول توصیه‌شده تمیز کنید و پوست اطراف را کاملاً خشک کنید. انتخاب محلول مناسب در مطلب شستشوی زخم با سرم شستشو یا محلول ضدعفونی توضیح داده شده است.
3. اندازه‌ی فوم را طوری انتخاب کنید که دست‌کم ۲ تا ۳ سانتی‌متر از لبه‌های زخم بزرگ‌تر باشد.
4. سمت درست را روی زخم بگذارید (معمولاً سمت سفید یا سیلیکونی رو به زخم است) و حاشیه را بدون کشیدن روی پوست صاف کنید.
5. در فوم بدون حاشیه، با چسب یا باند ثابت کنید و تاریخ تعویض را روی پانسمان بنویسید.

هر چند روز باید فوم را عوض کرد؟

فوم معمولاً ۳ تا ۷ روز روی زخم می‌ماند. معیار تعویض، روز مشخصی از هفته نیست؛ اشباع شدن پانسمان است. وقتی لکه‌ی ترشح به حدود ۲ سانتی‌متری لبه‌ی پانسمان برسد، یا پانسمان جدا شود یا نشت کند، زمان تعویض فرا رسیده است. اگر فوم هر روز اشباع می‌شود، احتمالاً به پانسمان جاذب‌تری نیاز دارید. جدول کامل زمان تعویض انواع پانسمان را در مطلب هر پانسمان چند روز روی زخم می‌ماند ببینید.

فوم یا هیدروکلوئید؟

هر دو برای زخم‌های کم‌عمق کاربرد دارند، اما هیدروکلوئید برای ترشح کم و فوم برای ترشح کم تا متوسط مناسب‌تر است. هیدروکلوئید روی زخم ژل تشکیل می‌دهد و بوی خاصی پیدا می‌کند که نباید با عفونت اشتباه گرفته شود؛ فوم این ویژگی را ندارد. مقایسه‌ی کامل این دو در مطلب فوم یا هیدروکلوئید آمده است.

انتخاب و تهیه‌ی پانسمان فوم

برای انتخاب، سه سؤال را به ترتیب جواب دهید: ترشح زخم چقدر است؟ پوست اطراف سالم است یا شکننده؟ نشانه‌ی عفونت یا خطر بالای عفونت وجود دارد؟ پاسخ این سه سؤال، نوع فوم را مشخص می‌کند. اندازه‌ی پانسمان را هم بر اساس ابعاد زخم و ناحیه‌ی بدن انتخاب کنید؛ برای ساکروم و پاشنه، شکل‌های مخصوص این نواحی جای‌گیری بهتری دارند. همه‌ی گزینه‌های موجود در دسته‌ی پانسمان فوم قابل مقایسه‌اند و برای زخم‌های با خطر عفونت، پانسمان‌های نقره‌دار را هم ببینید.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر قرمزی دور زخم در حال گسترش است، زخم گرم و دردناک‌تر شده، ترشح چرکی یا بدبو دارد، تب دارید، یا زخم بعد از دو هفته مراقبت درست کوچک‌تر نشده است، بدون معطلی به پزشک یا متخصص زخم مراجعه کنید. در افراد دیابتی، هر زخم پا باید زودتر از این بازه ارزیابی شود.

سؤالات متداول

آیا می‌توان پانسمان فوم را برید؟

فوم‌های بدون حاشیه را می‌توان برید. فوم‌های بوردر را نباید از روی حاشیه برید، چون چسبندگی و آب‌بندی آن‌ها از بین می‌رود.

آیا با پانسمان فوم می‌توان دوش گرفت؟

بیشتر فوم‌های بوردر لایه‌ی بیرونی ضدآب دارند و دوش کوتاه را تحمل می‌کنند، به شرط آنکه حاشیه کاملاً چسبیده باشد. فوم‌های بدون حاشیه زیر آب خیس می‌شوند و باید پوشانده شوند.

بوی پانسمان فوم هنگام برداشتن طبیعی است؟

بوی خفیف بعد از چند روز می‌تواند طبیعی باشد و پس از شستشوی زخم از بین می‌رود. بوی تند و ماندگار همراه با ترشح زرد یا سبز، نشانه‌ی احتمالی عفونت است.

فوم را روی دلمه بگذاریم یا نه؟

دلمه‌ی خشک و سیاه جذبی برای فوم ندارد. برای نرم شدن آن معمولاً از هیدروژل یا ژل دبرید استفاده می‌شود، که در مطلب ژل دبرید چیست شرح داده شده است.